کودتای نافرجام در ترکیه: تحلیل ها و بازتاب ها، از پیروزی اراده ملی و دمکراسی تا نمایشنامه اردوغانی

مقدمه:

کودتای نافرجام 15 ژوئن (25 تیر) ترکیه در حالی صورت گرفت که تحلیل ها و بازتاب های متفاوتی در ارتباط با ماهیت این کودتا در رسانه های داخلی و خارجی مطرح گردید، در تحلیل های مطرح شده تئوری های متفاوتی از پیروزی عظیم در نتیجه حضور مردم در صحنه و الگویی برای دموکراسی گرفته تا ساختگی بودن کودتا به کارگردانی اردوغان رئیس جمهور ترکیه و نقش قدرت های جهانی در این کودتا مطرح گردید که در  این مقاله سعی شده جمع بندی از جریان کلی کودتا و شرایط ترکیه پس از کودتا و تغییرات احتمالی در سیاست های داخلی و خارجی این کشور مطرح گردد.

 

شرح و تحلیل:

در شامگاه جمعه 25 تیر ماه استقرار گسترده نیروهای ارتش ترکیه در برخی از نقاط حساس و استراتژیک آنکارا و استانبول و وقوع تحرکات نظامیان در سایر شهرها، پرواز هواپیماهای نظامی با ارتفاع پایین و شکسته شدن دیوار صوتی بر فراز شهرهای آنکارا و استانبول، مسدود شدن محورها ارتباطی پایتخت و یورش یگان ارتش به مراکز استراتژیک خبر از انجام کودتایی بزرگ در این کشور داد، اما این کودتا دوام چندانی نداشت طوری که پس از چند ساعت با حضور طرفداران اردوغان در خیابانها و مقابله نیروهای امنیتی و پلیس ترکیه با ارتش، صبح روز شنبه از کودتا به عنوان اقدام نافرجام طرفداران فتح الله گولن (از مهم ترین مخالفان دولت) یاد می شد. این کودتا دارای ابعاد و جنبه های متفاوت و متناقضی بود که قطعاً امکان درج تمام مطالب مربوطه در مقاله ای کوتاه میسر نمی باشد.

امام می توان گفت مهم ترین دستاورد و نتیجه این کودتای شکست خورده برای رجب طیب اردوغان - رئیس جمهور ترکیه - و هم حزبانش ایجاد شرایطی ایده آل برای اجرای تغییرات و اصلاحات گسترده در امور داخلی و سیاست خارجی این کشور بود. این کودتا که با به نمایش گذاشتن همبستگی و حمایت قاطع مردم ترکیه از دولت و حزب حاکم به اردوغان  موقعیت برتری نسبت به مخالفانش بخشید تا به اهداف خود جامع عمل بپوشاند.

اردوغان که از سال 2002 با پیروزی حزب عدالت و توسعه در انتخابات سراسری یکه تاز عرصه سیاسی در ترکیه بوده در سال های اخیر اقدام به تصفیه گسترده نیروهای مخالف خود در نهادهای مهم حکومتی از دستگاه قضائی گرفته تا ارتش، نیروهای امنیتی، پلیس و کارکنان ادارات و وزارتخانه ها و... پرداخت؛ لیکن کودتای اخیر بخشی از ارتش ترکیه نشان داد این نهاد نظامی کاملاً از مخالفان حزب عدالت و توسعه تصفیه نشده و طرفداران گولن و کمالیست های سنتی هنوز در رده های میانی ارتش حضور گسترده ای دارند و خواهان بازگشت ترکیه به وضعیت و شرایط گذشته هستند.

این افراد که در فضای رسانه ای ترکیه نیز دارای نفوذ بوده اند در سال های اخیر بارها اعلام کردند ترکیه باید به سنت های گذشته بر اساس رهنمودهای آتاتورک باز گردد. بنابراین با وجود اینکه اردوغان تصفیه هائی را در ارتش و سایر نهادها در جریان شبه کودتای ارگنه کن و پتک آهنین انجام داد اما شرایط به وی اجازه نمی داد که تمام رده های ارتش و دستگاه های مهم حاکمیتی و مدنی ترکیه را پاکسازی کند. لذا بر اساس برخی از تحلیل های مطرح شده در مورد کودتای ترکیه در این شرایط دولت که منتظر و آماده کودتا بود لیست سیاهی تنظیم کرد تا با بدست آوردن موقعیت ایده آل دست به یک پاکسازی کامل بزند.

اما یکی از اصلی ترین سوال هایی که به ذهن می رسد اینکه ارتش ترکیه در این شرایط به چه علتی کودتا کرد؟ آیا کاهش اقتدار و احترام ارتش در دوران حزب عدالت و توسعه باعث این کودتا شد؟ آیا ارتشیان خواستار حضور در بالاترین مناسبات قدرت هستند؟ آیا همانطور که دولت ترکیه ادعا می کند یک شبکه مخفی با گرایشات مذهبی عامل تشویق کننده ارتشیان به این کودتا بوده؟ یا اینکه ارتشیان که در ادامه روند تصفیه سال های اخیر بیش از هر زمان موقعیت خود را در خطر می دیدند سعی کردند با یک اقدام پیشدستانه قبل از آنکه اردوغان آنها را حذف کند وی را از تخت قدرت به زیر بکشند؟

عده ای از تحلیلگران معتقدند جنگ فرسایشی چند دهه اخیر ترکیه با پ.ک.ک یکی از ایجاد عوامل اصلی نارضایتی در بدنه نهادهای نظامی این کشور می باشد. به این دلیل که نظامیان با وجود هزینه های سنگین جنگ با پ.ک.ک هیچ امتیاز خاصی در این سال ها بدست نیاورده اند. اما برخی دیگر بر این اعتقاد هستند که تحرکات اخیر داعش در منطقه که ترکیه را بیش از پیش درگیر کرده منجر شد نهاد نظامی ارتش دستش برای سرکوب باز شود و از طرفی امتیاز دادن های اردوغان به ارتش در راستای مداخله در سوریه باعث شد ارتش این کشور بار دیگر به بالاترین مناسبات قدرت راه پیدا کند، لذا پس از مدت ها فرصت به آنان دست داد تا از این موقعیت استفاده و کودتائی علیه دولت حزب عدالت و توسعه ترتیب دهند. همچنین تئوری دیگری در این خصوص معتقد است در ادامه روند تصفیه، یک هفته قبل از کودتا برخی از ارتشیان ناراضی و هوادار گولن بازداشت شدند و تعدادی از افسران و ژنرال های رده میانی ارتش ترکیه که احساس می کردند به سرعت نوبت به آنها خواهد رسید طی اقدامی شتابزده و بدون هماهنگی و برنامه ریزی کافی طرح کودتا را آغاز نمودند که منجر به شکست گردید.

اما علل ناکامی کودتا را  می توان در چند مورد بیان کرد :

اول) کودتا از وسعت و گستردگی زیادی برخوردار نبود. چنانکه در ساعات اولیه که ساعت های مهمی برای هر کودتا می باشد تمام مراکز مهم و حساس دولتی  توسط کودتاچیان تصرف نشد.

دوم) در این کودتا شاهد تقابل پلیس به عنوان حامی دولت و ارتش به عنوان مخالف دولت  بودیم.

سوم) این کودتا در عصر اینترنت، شبکه های اجتماعی و تلویزیون های خصوصی صورت گرفت. استفاده از شبکه های اجتماعی در جریان این کودتا و درخواست اردوغان که از طریق موبایل مطرح شد و در شبکه های تلویزیونی خصوصی پخش شد برای حضور مردم در خیابان ها امکان انسجام را از ارتش گرفت.

چهارم) هیچ یک از نمایندگان مجلس و احزاب مخلف دولت نقشی در کودتا نداشتند و حتی بلافاصله آن را محکوم کردند.

پنجم) کودتاگران نتوانسته بودند فرماندهان مهم، تأثیرگذار و رده اول ارتش را با خود همراه کنند و برنامه دقیق و منسجمی برای اجرای مراحل مختلف کودتا نداشتند.

ششم) در ساعات اولیه تنها موفق به اشغال شبکه تلوزیونی دولتی تی آر تی شدند  و سایر شبکه ها به پخش برنامه های ضدکودتا می پرداختند.

هفتم) حزب عدالت و توسعه با استفاده از پیشینه مذهبی خود و بهره گیری از شبکه گسترده مساجد در سراسر کشور اقدام به پخش اذان از 80 هزار مسجد و دعوت مردم به برگزاری نماز جماعت در خیابان ها نمود.

هشتم) حمایت جدی و حضور گسترده مردم در صحنه که بعضاً به بهای جان خود در مقابل تانک ها ایستادند.

در اینجا توجه به این نکته مهم است که بخش قابل توجهی از مردم ترکیه چنداد دل خوشی از اردوغان در رابطه با تغییرات قانون اساسی - کودتای خزنده - ندارند اما علیرغم این موضوع با این همراهی و همبستگی در مقابله با کودتا نشان دادند اقتصاد و امنیت کشور برایشان از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است زیرا مردم ترکیه در چند دهه گذشته بعد از بارها کودتا و ناآرامی که به تورم شدید و مشکلات اقتصادی منجر شده بود، پس از به قدرت رسیدن حزب عدالت و توسعه تا حدودی شاهد رشد اقتصادی کشور و افزایش امنیت و ثبات شده بودند، لذا از نظر بسیاری از شهروندان ترک موفقیت کودتاچیان باعث پسرفت کشور به شرایط دهه های 80 و 90 میلادی می شد، بنابراین یکی از مهمترین عوامل ناکامی کودتای 15 ژوئن را می توان در ایجاد همبستگی ملی و تأکید بر هویت دینی توسط حزب عدالت و توسعه در دوران 14 ساله حاکمیتش دانست که این امر تا حدودی باعث انسجام و قوام جامعه ترکیه در دهه اخیر شده است.

در کنار این عوامل باید به متغییرهای بین المللی نیز اشاره کرد زیرا کودتاچیان در حالی این کودتا را انجام دادند که ترکیه در چندین ساله گذشته تمام توان و نیروی نظامی خود را در جهت مبارزه با پ.ک.ک بکار گرفته بود لیکن ظهور داعش و سیاست های متناقض دولت ترکیه در منطقه خاورمیانه شرایط پیچیده ای را به وجود آورده بود که در هفته های اخیر با چرخش های جدی ترکیه در سیاست خارجی اش از جمله بهبود روابط با رژیم اشغالگر قدس، تلاش برای عادی سازی روابط با روسیه و عقب نشینی از مواضع قبلی در رابطه با حکومت بشار اسد در سوریه از یک طرف و روابط پنهان و آشکار ترکیه با آمریکا و اتحادیه اروپا از طرف دیگر شرایط خاصی در داخل کشور بوجود آورده بود.

 

فرجام سخن :

با پیروزی دولت ترکیه بر کودتاگران به نظر می رسد این کشور وارد فصل جدیدی از تاریخ سیاسی و اجتماعی خود خواهد شد. اینکه آیا اردوغان و حزب عدالت و توسعه  به سمت عقل گرائی نسبی و بازگشت به سیاست های ده سال اول حکومتشان خواهند رفت یا مجدداً سیاست های سوق دادن ترکیه به سمت بی ثباتی و بحران را ادامه خواهند داد امری است که گذر زمان نشان خواهد داد. اما به نظر می رسد با توجه به سیاست های اقتدارگرایانه اردوغان در سال های اخیر و سخنان و اقدامات وی بعد از کودتا که سخن از مجازات کودتاگران و حتی اعدام آنان به زبان آورد و تصفیه حساب های گسترده با مخالفان خود را آغاز نمود، فتح الله گولن[1] را متهم به رهبری این کودتا کرد و خواهان استرداد وی از واشینگتن شد. قصد دارد پاکسازی گسترده و عمیقی در ارتش، قوه قضائیه و تمام نهادهای دولتی که از طرفداران این روحانی سکولار می باشند، انجام دهد و در ادامه با تغییرات در قانون اساسی و تمرکز قدرت در دست رئیس جمهور، حاکمیت خود و حزبش را قوام و استحکام بخشد[2].

بنابراین اردوغان تلاش می کند تمرکزش را از مسائل خارجی - سوریه - به مسائل داخلی - اصلاح ساختار ارتش، جنگ با پ.ک.ک و تغییر قانون اساسی - معطوف کند در حالیکه از پشتوانه و حمایت گسترده مردمی برخوردار است. البته به نظر می رسد در این جریان تصفیه ارتش به منظور پاکسازی از مخالفان توسط اردوغان موقعیت ارتش را تضعیف و موقعیت پ.ک.ک. را تقویت کند و شکافی میان ارتش و آحاد جامعه بوجود آورد.

 ..............................................................................

[1]  فتح الله گولن هر گونه کودتا علیه دولت اردوغان را رد کرده است.

[2] سخنان اردوغان در برخورد با رهبران کودتا باعث نگرانی غرب شده است. چنانکه مسئول سیاست خارجی اروپا خانم فدریکا موگرینی از رئیس جمهور ترکیه خواسته است که خویشتنداری کند و همچنین وزیر امور خارجه آمریکا در نشست بروکسل خطاب به اردوغان گفت در صورت عدم پایبندی به اصول دموکراتیک ترکیه عضویتش را در ناتو از دست می دهد.

 

منبع:

مائده ارکان، سایت مرکز بین المللی مطالعات صلح - IPSC

سایه سرد کودتای نافرجام بر اقتصاد ترکیه...